Een eeuw entomologie in Wageningen: van plaagbeheersing tot malariapreventie

Met naar schatting 6 miljoen soorten zijn insecten de meest soortenrijke diergroep op aarde. Ze bestuiven planten, ruimen organisch materiaal op en vormen een voedselbron voor heel veel dieren en soms ook mensen. Tegelijkertijd kunnen sommige soorten ziekten verspreiden of gewassen aantasten. Juist die dubbele rol maakt de studie naar de zespotige beestjes – entomologie – volgens Marcel Dicke, van 2002 tot 2024 leerstoelhouder, zo fascinerend en belangrijk. “Insecten hebben enorme invloed op alles wat leeft op aarde. Eigenlijk leven we op een wereld van insecten.”

De basis voor de leerstoelgroep werd gelegd in 1926, toen Walter Roepke in Wageningen het Laboratorium voor Entomologie oprichtte. Dicke: “In de beginjaren lag de nadruk vooral op plaagbestrijding in de landbouw en op het bestuderen van afzonderlijke soorten. Onder Jan de Wilde, die in 1954 leerstoelhouder werd, verbreedde die blik. Hij keek niet alleen naar het insect zelf, maar ook naar de relatie met planten, dieren, mensen en de omgeving. Veel meer een systeembenadering dus.”

Hiermee legde De Wilde de basis voor een Wageningse aanpak, waarin fundamentele kennis wordt verbonden aan praktische toepassingen, zoals de biologische plaagbeheersing, zegt Dicke. “De Wilde was een van de eersten die durfde te zeggen dat we chemische middelen niet meer als eerste, maar als laatste redmiddel moesten inzetten. Dat was best gewaagd in een tijd waarin de focus – na WOII – lag op het vergroten van de landbouwproductie en nooit meer honger.”

Dankzij De Wilde kreeg Wageningen ook steeds meer internationale bekendheid. Hij reisde veel, onder meer naar China en de tropen. Zijn promovendi deden overal ter wereld onderzoek. In Kenia stond hij aan de wieg van een onderzoeksinstituut dat zich richt op zowel de agrarische, gezondheids- als voedselveiligheidskant van insecten. Dat instituut – icipe – bestaat nog steeds en is internationaal toonaangevend.

In de jaren 80 kreeg de biologische plaagbeheersing een boost onder leiding van Joop van Lenteren, vertelt Bregje Wertheim, de huidige leerstoelhouder. “Van Lenteren deed onder meer onderzoek naar het inzetten van natuurlijke vijanden, zoals roofmijten en sluipwespen. Wat begon in de glastuinbouw is inmiddels verbreed naar open teelten. Mede dankzij WUR is dit een steeds gangbaardere vorm van plaagbeheersing.” 

Vandaag de dag is de focus in de landbouw van het bestrijden van plagen verbreed naar meer aandacht voor preventie, zegt Dicke. “De vraag is niet alleen meer hoe je plagen zo goed mogelijk tegengaat, maar ook hoe je landbouwsystemen weerbaarder maakt en zo plagen voorkomt. Dat kan door onderzoek naar hoe planten zich verdedigen tegen vijanden, maar ook door een andere inrichting van het land, zoals met strokenteelt. Zo maak je het insecten lastiger om zich te verspreiden op een perceel. Daarnaast leidt grotere diversiteit aan planten tot grotere diversiteit aan natuurlijke vijanden.”

Naast plaagbestrijding heeft de leerstoelgroep ook veel impact gehad op het gebied van malariapreventie. Het malariaonderzoek kwam eind jaren 80 op, onder leiding van tropisch entomoloog Willem Takken. Wertheim: “Dankzij inzichten over hoe muggen zich gedragen en hoe ze mensen opsporen aan de hand van geuren kunnen we effectievere en duurzamere maatregelen nemen voor het tegengaan van muggen. Dit heeft bijgedragen aan een aanzienlijke vermindering van muggenpopulaties en malaria-infecties in veel regio’s. Dit is ook weer een goed voorbeeld van hoe fundamentele kennis leidt tot impactvolle oplossingen.”

De opkomst en ontwikkeling van verschillende technologieën hebben het vakgebied sterk beïnvloed. Een goed voorbeeld hiervan is moleculaire technologie, zegt Wertheim. “Deze maakt het mogelijk om aan de hand van DNA soorten nauwkeuriger te herkennen, verwantschappen te onderzoeken en beter te begrijpen waarom sommige planten meer resistent zijn tegen bepaalde insecten. Ook kunnen we hiermee uitvogelen hoe insecten functioneren en evolueren in hun omgeving, hoe ze zich ontwikkelen, hoe ze planten of elkaar herkennen en hoe ze zich aanpassen aan een veranderende wereld. Een andere belangrijke ontwikkeling is verbeterde videografie. Hierdoor kunnen we vlieggedrag en verspreiding van insecten steeds preciezer in beeld brengen.”

Sinds eind vorige eeuw zet de leerstoelgroep ook sterk in op het verbeteren van het imago van insecten, onder meer met voorlichting en evenementen. Dicke: “Veel mensen zien insecten als iets vies en vervelends, terwijl minder dan één procent van alle insecten problemen veroorzaakt. Het overige deel is onschadelijk of juist nuttig. Gelukkig hoor ik nu vaker positieve geluiden. Ik wil niet zeggen dat dat direct komt door WUR, maar ik denk wel dat ons enthousiasme hieraan heeft bijgedragen.”

Samen met Arnold van Huis richtte Dicke zich ook op het promoten van insecten als voedselbron. Dicke: “In veel niet-westerse landen, van Azië tot Zuid-Amerika, is het eten van insecten heel gebruikelijk, maar in het Westen nog niet. Terwijl ze met hun hoge eiwitgehalte en beperkte milieu-impact een heel duurzaam en gezond alternatief voor vleesconsumptie zijn. Met WUR zijn we een voortrekker in het promoten van insectenconsumptie. Hierover wordt nu zowel binnen als buiten WUR een steeds serieuzere discussie gevoerd.” 

De kweek en consumptie van insecten hebben ook ethische vragen het vakgebied binnengebracht, zegt Wertheim. “Door deze ontwikkelingen groeit de aandacht voor hun welzijn. Onderzoekers kijken steeds serieuzer naar de vraag in hoeverre insecten pijn en stress kunnen ervaren, en wat dat betekent voor hoe we met ze omgaan. Hoe zorgen we bijvoorbeeld dat insecten in een kweekomgeving zoveel mogelijk natuurlijk gedrag vertonen en zo min mogelijk lijden?”

Een van de grote uitdagingen waar de leerstoelgroep zich momenteel op richt is het herstel van biodiversiteit, zowel in de natuurlijke, agrarische als stedelijke omgeving. Wertheim: “De afgelopen decennia is het aantal insecten en insectensoorten sterk afgenomen. Dat heeft grote gevolgen voor de biodiversiteit, insecten zijn een fundamentele schakel in ecosystemen. Tegelijkertijd zien we door klimaatverandering en globalisering steeds meer soorten in Nederland die hier eerder niet voorkwamen. Sommige vormen een risico voor de landbouw, natuur of volksgezondheid. Dit vraagt om nog meer kennis over insecten, nieuwe soorten en het ecosysteem als geheel.”

Ter gelegenheid van het 100-jarig jubileum van Entomologie heeft WUR een aantal evenementen georganiseerd:

• Een symposium en reünie voor oud-medewerkers op 24 april 2026 
• Een kunst- en informatiemarkt over insecten, op zaterdag 25 april 2026 van 12:00-18:00. Forumplein (gebouw 102), Droevendaalsesteeg 2, 6708 PB Wageningen 
• Tentoonstelling in Museum Casteelse Poort: Honderd jaar insectenonderzoek. 22 maart – 28 juni 2026Première van de film Rups door Hans M. Smid in Visum Mundi, 29 april 2026. 
• Tentoonstelling A Century of Bugs, A Millennium of Insight. Van 23 maart tot 3 juni 2026 in de bibliotheek van Forum (gebouw 102), Droevendaalsesteeg 2

Meer details vind je op onze website.