Een boom aan de vergadertafel 

In het project REFOOTURE van Wageningen University & Research gaat het erom om win-win-win situaties te creëren voor de natuur, machthebbers en mensen die er wonen en van het gebied afhankelijk zijn. Om dit voor elkaar te krijgen, werken de onderzoekers met bijzondere methodes. Bijvoorbeeld door niet alleen te praten over de toekomst, maar deze ook helemaal uit te tekenen op papier in zogenaamde vision journeys. Of door middel van creatieve expressie zoals zang, drama en gezegdes.

Thies Reemer, onderzoeker bij Wageningen Social & Economic Research, zet zich in voor sociale rechtvaardigheid in voedselsystemen. In het gebied Menengai in Kenia, niet ver van de hoofdstad Nairobi, werkt hij met de Keniaanse Egerton University aan het verduurzamen van een community forest. 

“In dit deel van het land zijn veel kleine bosgebieden. De mensen die in de directe omgeving van het gebied wonen mogen gebruik maken van het bos. Ze verzamelen brandhout, laten er vee grazen, gebruiken percelen met jonge bosaanplant om aardappelen en mais te verbouwen en helpen bosbranden te voorkomen door samen voor het bos te zorgen. Maar er werden te veel bomen gekapt, er kwam te veel vee in het gebied, en er werd materiaal van het energiebedrijf gestolen. De overheid kwam met een plan om een hek met stroomdraad om het bos heen te zetten. Een kleine afvaardiging van de gemeenschap werd hierbij betrokken. Zij hielden het echter stil voor de rest van de bevolking, omdat hier geld te verdienen viel. De aanleg en onderhoud van het hek zou betaald werk opleveren en er is veel werkloosheid in het gebied. Het hek was gedoemd om te mislukken: de bevolking was immers afhankelijk van het bos en zou het hek kapotmaken.” 

Thies vervolgt: “Veel van deze mensen kunnen niet of beperkt lezen of schrijven en instanties kijken op hen neer. Om hen toch mee te laten doen, maken we gebruik van een methode om hen in verschillende stappen de toekomst van het gebied te laten tekenen. We noemen dit vision journeys: het stapsgewijs ontwikkelen van een gebiedsvisie op papier, gedragen door belanghebbenden. Deze werkwijze is verrassend effectief. Het helpt om concreet te krijgen hoe de huidige situatie is, wat er misgaat en hoe we dat kunnen verbeteren. Hierdoor worden ook pijnlijke machtsverhoudingen blootgelegd die vervolgens schijnbaar spelenderwijs veranderd worden, zonder gezichtsverlies bij de machthebbers”, zegt hij.

De gebiedsbenadering van REFOOTURE brengt dus een oplossing. De bevolking in Kenia organiseerde zich in belangengroepen en maakte een vision journey met bijbehorende song en een nieuwe kijk op wat de natuur voor hen betekent. Hierdoor kunnen ze nu een plaats aan de beslissingstafel innemen, samen met ‘Mama Menengai’ als metafoor voor de ongehoorde stem van het bos. Met de overheid zijn afspraken gemaakt over toegang en over het gebruik en de bescherming van het bos, wat uiteindelijk in ieders belang is.

Niet alleen de lokale bevolking, ook het bos zelf krijgt een stem. “Aan de vergadertafel komt letterlijk een stoel voor een stekje van een boom uit het bos. Zo maken we ruimte voor het perspectief van de natuur. Deze plant krijgt dan net als ieder ander ook een glaasje water en doet zo helemaal mee. Dat gaat zo: als er een boom aan tafel zit stelt de facilitator steeds vragen aan de plant. Hij of zij maakt er een toneelstukje van en vraagt de deelnemers zich te verplaatsen in de boom. Dit geeft onverwachte inzichten en helpt deelnemers om belangen van de natuur te zien en mee te nemen. Dit is echt uniek voor dit project en helpt heel goed om de waarde van de natuur scherp te houden. Het nodigt uit om de natuur niet te zien als iets wat je maar kan blijven uitputten, maar als bondgenoot. Op deze manier werken we aan een inclusief en daarmee toekomstbestendig voedselsysteem”, zegt Thies.

Behalve in Kenia bestaat REFOOTURE ook in Ethiopië en Oeganda. “In elke gemeenschap spelen andere uitdagingen. We proberen gebruik te maken van de lokale cultuur en gebruiken. In Oeganda werken we in het Yumbe-district in de Arilo-gemeenschap. De mensen daar hebben een sterke spirituele verbinding met voorouders. We nodigen hen dan bijvoorbeeld uit een gesprek te voeren met de voorouders over de natuur en zelfs met de ongeboren volgende generatie. Maar we gaan ook rechtstreeks een gesprek aan met een boom of de rivier. Dat doen we door rollenspellen te gebruiken. Deelnemers moesten zich inleven in een rol als ‘de rivier’ of ‘de shea-boom’ en een gesprek voeren met mensen over hun belangen. Zo proberen we ook de natuur mee te nemen in het veranderproces.”

WUR werkt hiervoor samen met de Muni University in Oeganda, Egerton University in Kenia en met Jimma University en Stichting Wageningen Research Ethiopia (SWR-E) in Ethiopië. Sandra Langi, onderzoeker uit Oeganda, werkt aan de Muni University. Langi vertelt: “Het is geweldig om mensen samen te brengen. Met elkaar zoeken we uit hoe we hen kunnen motiveren en zelfverzekerder kunnen maken om hun wensen voor de toekomst uit te spreken. We dragen bij aan een gezamenlijk doel om zo een gezonder ecosysteem en een sterkere gemeenschap te maken. In Oeganda hebben we ingezet op de bescherming van inheemse bomen en op hergebruik van afval en composteren. Dat is goed gelukt en daar ben ik echt trots op.”

In Ethiopië werken de onderzoekers in de Oromia-regio in de Wanja Kerssa-gemeenschap. Daar staan midden in de bossen kleine fabrieken voor de verwerking van geoogste koffie. Bijna negentig procent van de koffieboon is afval. Er komen veel chemicaliën bij het proces vrij en er worden middelen ingezet door de fabriek om het afvalwater te behandelen tegen stank. Dat zorgt voor vervuild water, met nadelige gevolgen voor dieren en mensen. “Het is een probleem waar iedereen last van heeft. Wij gaan dan aan de slag en samen proberen we slimme oplossingen te bedenken: scheiden van afval en voorkomen dat er chemicaliën in het water komen. Zo willen we graag briketten gaan maken van het restafval van de koffieproductie. Van deze briketten kunnen mensen weer stoken en zo hoeven er ook geen bomen gekapt te worden. Het bedrijf komt zo op een goedkope manier van zijn afval af. Er is minder ziekte en mensen krijgen een baan, want ze kunnen briketten maken.”

“Een echte win-win-win voor iedereen dus”, zegt Thies glimlachend. “In REFOOTURE brengt WUR hiermee op een bijzondere manier mensen en natuur samen voor een betere toekomst.”

Muni University Oeganda, Egerton University Kenia, Jimma University en Stichting Wageningen Research Ethiopia (SWR-E)