Een vrouwelijke make-over van Europees landbouwbeleid: Hoe betere inclusie van vrouwelijke boeren de aanstaande boerencrisis kan verhelpen 

Het was een belangrijke conclusie uit hun evaluatie van het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB), het oudste en uniforme landbouwbeleid van de EU. Jessica Duncan en Bettina Bock, experts op het gebied van voedselbeleid en inclusieve plattelandsontwikkeling, merken op dat vrouwelijke boeren op vele manieren worden uitgesloten van landbouwbeleid. “Het hardnekkige stereotype is dat boeren mannen zijn, en deze vooroordelen zijn duidelijk zichtbaar in beleid over toegang tot land, financiering van boerenbedrijven en opleiding,” legt Duncan uit. “Vrouwen hebben vaak meer moeite dan mannen om financiering te krijgen voor landbouw en innovaties. Ook is hun formele positie op boerderijen vaak juridisch zwak – meestal erven zonen het bedrijf, terwijl weduwen de toegang tot de boerderij verliezen. Bovendien worden jongens vaker voorbereid op een boerenbestaan dan meisjes,” voegt Bock toe.

Deze blijvende uitsluiting vormt een risico voor de toekomst van de landbouw in Europa en daarbuiten. Wereldwijd lopen plattelandsgebieden leeg en worstelen boeren met het vinden van opvolgers. Bovendien vraagt de dringende behoefte aan meer duurzame voedselsystemen om nieuwe landbouwpraktijken. Uit het onderzoek van Bettina Bock blijkt dat vrouwen essentieel zijn om deze puzzel op te lossen: “Onze analyse onthult dat vrouwen een cruciale rol spelen in agro-ecologische landbouwsystemen en in boerderijen die deel uitmaken van korte ketens, waardoor landbouw en voedselproductie nauwer verbonden raken met burgers en consumenten. Maar omdat dit type landbouw meestal op kleinere schaal plaatsvindt, ondervinden vrouwen moeilijkheden met toegang tot investeerders, die de voorkeur geven aan meer traditionele, grootschalige bedrijven.”

Vernieuwende landbouwpraktijken die vaak worden geïnitieerd door vrouwen, zoals het integreren van landbouw met educatieve programma's, toerisme, of lokale boerderijwinkels, worden vaak niet erkend als 'innovaties'. "Er is een overheersende nadruk op technologische in plaats van sociale innovaties en innovators die betrokken zijn bij grote, op productiviteit gerichte projecten in zowel beleid als investeringen," merkt Bock op, "wat ook de erkenning van vrouwen en hun zelfvertrouwen als innovators en ondernemers ondermijnt."

Valentina C. Materia, universitair docent innovatie en ondernemerschap bij WUR, werkt samen met Bock aan het driejarige GRASS CEILING-project, dat zich richt op gendergelijkheid in landbouwinnovatiesystemen in Europa. Materia, die zich richt op agro-voedselsystemen en ondernemerschap, trekt vergelijkbare conclusies als Bock. "Stereotypen over ondernemers zijn sterk mannelijk gekleurd. Ze worden afgeschilderd als risiconemers en winstgedreven, vaak als zakenlieden in grote steden in plaats van boeren op het platteland, laat staan vrouwelijke boeren met ondernemersambities", zegt ze. Deze stereotypen gaan voorbij aan de cruciale rol die vrouwelijke innovators en ondernemers spelen bij het transformeren van voedselsystemen en het verbeteren van het welzijn van hun gezinnen en gemeenschappen.

De stereotiepe weergave van boeren is diepgeworteld. Deze vooroordelen zitten zelfs verankerd in beleidstaal in veel landen. “In verschillende talen zijn er genderspecifieke termen voor boeren — bijvoorbeeld ‘boer’ voor man en ‘boerin’ voor vrouw in het Nederlands. Meestal komt alleen de mannelijke term terug in beleid.” Dit is problematisch omdat het vrouwelijke ondernemers vaak uitsluit van statistieken en beleid.

Materia's onderzoek, uitgevoerd in zowel het Mondiale Zuiden als het Mondiale Noorden, laat zien dat deze waarnemingen universeel zijn. Vrouwelijke boeren zijn meer betrokken bij sociale innovatie, waarbij ze effectief maatschappelijke uitdagingen aanpakken zoals collectief welzijn en biodiversiteitsverlies, maar hun bijdragen worden sterk ondergewaardeerd. Vrouwen worstelen ook om hun eigen ondernemerspotentieel te herkennen, wat het GRASS CEILING-project ertoe aanzette trainingsmateriaal voor deze doelgroep te ontwikkelen. "Innovatie wordt vaak geassocieerd met vuurwerk: spectaculaire, kortetermijnresultaten," merkt ze op. "Vrouwen hanteren een veel langere termijn-horizon voor uitdagingen en een opmerkelijke capaciteit om duurzame verandering mee te nemen in innovaties. Dit wordt ondergewaardeerd."

In een diepgaande analyse van het huidige EU-landbouwbeleid, uitgevoerd binnen het kader van het SWIFT-project, hebben Jessica Duncan en haar team aanbevelingen opgesteld voor de aankomende herziening van het GLB, die de richtlijnen voor 2027-2032 bepalen. "Belangrijk is dat gendergelijkheid prioriteit krijgt, in samenhang met de invoering van meer duurzame landbouwpraktijken binnen de nationale strategieën van de lidstaten,” zegt ze. "Systematische gendermainstreaming binnen het GLB is cruciaal en moet consequent in beleid worden geïntegreerd." Ze beschrijft het GLB als een “kritisch maar complex beest", dat flinke systemische veranderingen kan stimuleren, ten gunste van niet alleen vrouwen maar de gehele landbouwsector.

Bock benadrukt de rol die vrouwen spelen in het in stand houden van plattelandseconomieën door zich in te zetten voor sociale activiteiten zoals onderwijs en lokale verkoop, wat de leefbaarheid van deze gebieden sterk verbetert. Voortbouwend op de inzichten van het GRASS CEILING-project ontwikkelt zij nu, samen met Materia, robuuste netwerken en gespecialiseerde training voor vrouwelijke boeren. "Deel uitmaken van een ondersteunend netwerk verhoogt het vertrouwen en de moraal van vrouwelijke boeren," zegt Bock. Materia voegt toe: "Hoewel mannelijke en vrouwelijke boeren vergelijkbare taken uitvoeren, verschillen hun motivaties. Vrouwen geven niet alleen traditionele kennis door, maar zijn ook meer betrokken bij het versterken van sociale cohesie en leefbaarheid, met een sterke interesse in agro-ecologische landbouw. Ze hebben de potentie om veelzijdige resultaten te bereiken die economische, sociale én milieudoelen verenigen. Het is belangrijk dat beleidsmakers, opleidingsinstanties en financiers deze motivaties en doelengelijkwaardig erkennen en waarderen.”

• SWIFT: supporting women-led innovations
• GRASS CEILING
• 2026: FAO International year of the woman farmer 

Foundation For The Graduate Institute Of International And Development Studies, Switzerland.