Hoe biodiversiteit en lokale economie verweven zijn op Lombok

Jor Bay is een uitgestrekte kustbaai in het zuidoosten van Lombok. De mangrovebossen aan de kust zijn kraamkamers voor vissen, garnalen, krabben en schelpdieren. Lokale vissers zijn er voor hun broodwinning afhankelijk van. Daarnaast beschermen mangroves de kust tegen overstromingen; de dichte wortelstelsels breken golven en voorkomen kusterosie. Indonesië heeft het grootste aandeel mangrovebossen ter wereld. Die staan echter zwaar onder druk door drooglegging en kap.

De aandacht voor biodiversiteit was niet vanzelfsprekend in de gemeenschap, stelt Azhari: “De eerste zorg van bewoners is: hoe zorg ik voor inkomen voor mijn familie? Toen jongeren tijdens de coronapandemie terugkeerden naar hun dorp Dusun Poton Bako, troffen ze het bestaande mangrovebos vervuild met afval aan. Ze besloten het afval op te ruimen: ze zagen een kans om iets voor hun dorp te doen. In eerste instantie gingen ze simpelweg schoonmaken. Gaandeweg kregen ze andere ideeën.”

De jongeren zagen kansen om de lokale economie en hun eigen toekomst een boost te geven. Zo werd het initiatief Bale Mangrove Ecotourism geboren. Er kwamen wandelpaden, slingerend tussen de enorme wortelstelsels van de mangroven door en er werden excursies voor toeristen georganiseerd. Gaandeweg groeide het besef dat een gezond inkomen en een gezonde natuur onlosmakelijk aan elkaar verbonden zijn: “De motivatie om het ecosysteem te beschermen komt uit het dagelijks leven van de gemeenschap”, stelt Azhari: “Een schoner mangrovebos trekt meer vissen en garnalen aan, maakt het gebied aantrekkelijker voor toeristen en vergroot zo de lokale inkomsten.”

Een belangrijke stok achter de deur is Awig-Awig. Azhari omschrijft dit als lokaal systeem van regels dat op brede schaal wordt uitgevoerd op Lombok. In het gebied rond Jor Bay is de Awig-Awig vastgelegd in een wetboek dat door lokale dorpshoofden en maatschappelijke organisaties wordt toegepast. “Daarin staan bijvoorbeeld afspraken over het verbieden van illegale visserij en het vernielen van mangroves. Bijvoorbeeld: voor elke mangroveboom die wordt omgehakt, moet de dader honderd nieuwe bomen planten. Hoewel de regels geen wettelijke bevoegdheid hebben omdat ze geen onderdeel zijn van nationale wetgeving, werken ze in de praktijk. De lokale gemeenschap gebruikt Awig-Awig als hun morele kompas.”

In het onderzoeksproject Towards a stewardship economy werkten Azhari en haar Wageningse collega’s samen met lokale partners en met IPB University, een Indonesische landbouwuniversiteit. In 2024 hielden de onderzoekers interviews en focusgroepen met dorpshoofden, jongeren, vrouwen, ngo’s en lokale bestuurders. Ze maakten een ‘interesse-invloedmatrix’ om te zien wie macht en motivatie heeft en brachten in kaart welke lokale krachten het ecotoerisme stimuleren of juist tegenwerken.

Omdat Olivia zelf Indonesisch spreekt, konden de gesprekken direct in de lokale taal plaatsvinden. Gaandeweg ontdekte ze dat er veel lokale energie aanwezig was: “Twee jonge ‘lokale kampioenen’ waren de trekkers van het initiatief. Later inspireerden zij andere jongeren om ook in actie te komen. Ook de vrouwen zijn belangrijk als producenten van terasi, een traditionele garnalenpasta, en van kroepoek met krab. Die verkopen ze vervolgens aan toeristen. En de dorpshoofden en maatschappelijke organisaties zijn weer belangrijk, omdat zij de Awig-Awig-afspraken ondersteunen en daarmee het ecosysteem beschermen.”

Bale Mangrove geldt inmiddels als een succesverhaal in Jor Bay. Het gebied is schoner, de mangroven herstellen en door de aangetrokken werkgelegenheid besluiten meer jongeren te blijven in plaats van te vertrekken naar de stad. “Het succes van Jor Bay is dat er een netwerk is van mensen die elkaar verantwoordelijk houden”, concludeert Azhari op basis van het onderzoek. “Het besef van gemeenschapsgevoel is diepgeworteld in de Indonesische samenleving. Een ondersteunende omgeving, waar elementen van people, planet en profit in evenwicht met elkaar zijn, is een belangrijk aspect om van een initiatief als Bale Mangrove een succes te maken.”

Welke lessen zijn er te leren voor andere kustgemeenschappen die ecotoerisme willen stimuleren? Azhari: “Bouw om te beginnen op bestaande cultuur en regels; die vormen een krachtige basis. Het helpt als lokale regels ook worden ondersteund door overkoepelende wetgeving. Het is verder verstandig om jongeren en vrouwen er nauw bij te betrekken: jongeren zijn vaak goede ambassadeurs die via sociale media een groot bereik hebben en vrouwen versterken de lokale economie met traditionele producten.”

Misschien nog wel de belangrijkste les voor haarzelf is dat onderzoekers en gemeenschappen van elkaar leren: “In veel projecten komen onderzoekers kennis brengen. In dit project hebben we echt van elkaar geleerd. Daarbij was het onze belangrijkste rol om kennis te verzamelen en bijeen te brengen als basis voor gezamenlijk leren. En als een gemeenschap verantwoordelijkheid neemt voor haar omgeving, er echt om geeft en elkaar aanspreekt op afspraken, kan lokale besluitvorming als vanzelfsprekend ook natuurinclusief zijn.”

Binnen het onderzoeksproject Towards a Stewardship Economy werkten Olivia Azhari en collega’s van Wageningen Social & Economic Research samen met lokale partners en IPB University. Het onderzoek werd gefinancierd door het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur (LVVN).